توسعه کشاورزی و پایداری جوامع روستایی در ایران
مترجم: بهروز مهدیزاده
در توسعه کشاورزی یا کشاورزی پایدار، جمعیت روستایی خیلی مهم است. جمعیت
روستایی در ایران 31 درصد جمعیت کل کشور است. 75درصد کل محصولات زیر کشت در
مناطق روستایی تولید می شوند. بدون شک توسعه روستایی از مسیر توسعه
کشاورزی، به ویژه کشاورزی پایدار می تواند در توسعه اقتصاد کشاورزی این
کشور موثر باشد.
اکنون مساحت تحت کشت در ایران حدود 16میلیون هکتار است که 17درصد تولیدات باغی آن به صادرات اختصاص داده می شود. برای توسعه روستایی پایدار در کشور، باید به دو موضوع توجه شود. اول، شخم و کاشت حفاظتی و دوم، توسعه کشاورزی سالم ارگانیک. کشاورزی حفاظتی نیاز و تقاضاهای غذایی آینده را با ارائه بسته های قدرتمند برطرف می کند. درحالی که از سوی دیگر در توسعه کشاورزی پایدار و توسعه روستایی سهم مهمی هم دارد. روش های کشاورزی حفاظتی می تواند سبب افزایش درآمد از زمین زراعی شود، یا عملکرد محصولات را بهبود بخشد و از خاک حفاظت کند و نیروی تازه یی به آن دهد. همچنین در تنوع زیستی و حفظ منابع طبیعی بسیار مفید به فایده است. این روش دانش و لوازم مورد نیاز را فراهم می کند تا کشاورزان را قادر سازد از سطح تولید محصولات پایدار و با کیفیت سود قابل قبولی به دست بیاورند، در حالی که به طور همزمان از منابع طبیعی و محیط زیست محافظت می کند. روش های حفاظتی فرایندهای بیولوژیکی طبیعی در بالا، پایین و در سطح زمین را با کاهش مداخلاتی از قبیل شخم مکانیکی خاک به حداقل میزان ممکن افزایش می دهد.
کشاورزی حفاظتی طبق تعریف سازمان فائو روشی است برای افزایش تولید محصولات کشاورزی با حفظ منابع این تولید که کوشش می کند تا سود قابل ملاحظه یی همراه با سطح تولید پایدار و بالابه دست بیاورد در حالی که در همان زمان از محیط زیست محافظت کند. کشاورزی یکی از مهم ترین بخش ها در اقتصاد هر کشوری است. همزمان، حفاظت یعنی بهره برداری از منابع به طور امن از آن منبع حفاظت می کند، منبعی که به وسیله انسان بهره برداری می شود. حفاظت اکنون به یک بحران تبدیل شده چرا که جمعیت دنیا طی سال های اخیر افزایش یافته و نیاز به غذا هم بیشتر شده و باید محصولات بیشتری تولید شود. سازمان کشاورزی وخوار و بار جهانی (فائو) کشاورزی حفاظتی را بر سه قاعده کلی تعیین کرده که کشاورزان بر اساس آن می توانند پیش روند و به توسعه رسند.
شکل اجمالی این سه قاعده که طرفداران منابع طبیعی و محیط زیست و تولید کنندگان (کشاورزان) به آن اعتقاد دارند این است که می تواند برای حفاظت آن چیزی که ما برای زمان طولانی استفاده می کنیم انجام شود. نخستین عنصر کلیدی در کشاورزی حفاظتی عملیات کشاورزی با حداقل دست خوردگی خاک است. در سیستم کشاورزی سنتی به شخم خاک به عنوان فرایند اصلی در تولید محصول در واحد سطح نگاه می شد. آنها بر این اعتقاد بودند که ایجاد شخم و شیار در خاک سبب افزایش حاصلخیزی از طریق فرآیند معدنی سازی که در خاک اتفاق می افتد می شود.
درحالی که شخم خاک باعث تشدید فرسایش و ایجاد شکاف در خاک می شود که عوامل حاصلخیزی خاک را کاهش می دهند. امروزه شخم زدن به عنوان یک راه نابود کننده مواد آلی دیده می شود. امروزه کشاورزی بدون شخم به عنوان راه حل مناسبی جهت نجات مواد آلی خاک برای دوره طولانی مدت نام برده می شود. این کشاورزی بدون شخم به خاک اجازه می دهد که برای مدت زمان بسیار طولانی حاصلخیز و مولد بماند. اگر کشاورزان ایرانی عملیات کشاورزی بدون شخم را انجام دهند می توانند شاهد کاهش قابل ملاحظه یی در هزینه های تولید یک محصول خاص باشند. چرا که آنها دیگر از نیروی انسانی یا ماشین آلات که برای آنها هزینه دارد استفاده نمی کنند. شخم بر روی مزرعه احتیاج به تراکتور دارد که سوخت زیادی مصرف می کند یا اینکه اگر از حیوانات استفاده می کنند نیاز به تغذیه دارند که همه اینها هزینه های زیادی به کشاورز متحمل می کند. هم چنین با استفاده از چنین روشی کشاورز نیروی کار انسانی خود را کاهش می دهد چون دیگر احتیاج نیست که در داخل مزرعه به مدت طولانی همان طور که در کشاورزی سنتی دیده می شد بماند و کار کند.
دومین اصل کلیدی در کشاورزی حفاظتی که خیلی مشابه مورد اول در رابطه با حفاظت خاک است. خاک یکی از مهم ترین منابع طبیعی است. وقتی جمعیت بشر در سراسر دنیا زیاد می شود و وقتی که قدرت اقتصادی مردم بهبود می یابد و انسان ها مدرن تر می شوند، انتظارات آنها روی این منبع بزرگ طبیعی و با اهمیت هم بیشتر و بیشتر می شود. یکی از جنبه های بسیار مهم در توسعه کشاورزی در تمام دنیا و به ویژه در ایران حفاظت خاک است. در واقع حفاظت خاک روشی مطمئن برای توسعه و گسترش کشاورزی است. بنابراین می توان گفت که کشاورزی حفاظتی روشی است که در آن سه فاز کشاورزی به شکل متفاوت از کشاورزی سنتی با هدف بهبود کیفیت و کمیت محصول و اجتناب از فرسایش خاک و آسیب به محیط زیست به خصوص به جریان های آب زیرزمینی اجرا می شود. در واقع هدف اصلی این روش در هموار کردن مسیر توسعه کشاورزی است. به نظر می رسد در کنار این روش های توسعه ای، حمایت دولت باید حتما باشد. کشاورز ایرانی بدون حمایت و سرمایه گذاری دولت نمی تواند روش های فوق را به اجرا بگذارد. جای هیچ شکی نیست که توسعه پایدار مناطق روستایی نیازبه تمرکز ویژه بر روی فاکتورها و عنصرهایی که سبب این توسعه می شوند دارد. بدبختانه سیستم کشاورزی حفاظتی در ایران در مرحله در حال توسعه یا بهتر گفته شود نه چندان توسعه قرار دارد. این سیستم کشاورزی یک راه حل مطلوب جهت حفظ و اصلاح منابع کشاورزی برای بهبود میزان تولید و پایداری محصولات همانند حفظ محیط زیست است. در چنین سیستمی خاک مثل روش های متداول کشاورزی در ایران شخم زده نمی شود اما حداقل 30درصد بقایای محصولاتی که سابقا کاشته شدند در سطح خاک باقی می مانند. کاهش تراکم خاک، افزایش حفظ رطوبت خاک، افزایش میزان مواد آلی خاک، جلوگیری از مداخله و دستخوردگی در خصوصیات مکانیکی خاک، کارآیی و بازدهی در مصرف آب از مزایای ابتدایی چنین سیستمی است. برای مثال در استان فارس پرهیز از عملیات خاک یا حداقل عملیات خاک به عنوان یک راه حل قابل اعتماد مورد توجه قرار گرفته است.
به طور کلی سیستم عملیات کشاورزی حفاظتی در مسیر توسعه کشاورزی در سراسر دنیا مورد توجه قرار گرفته و باید فواید بسیار زیادی با خود ایجاد کند. از جمله این فواید می توان به بهبود مقدار ماده آلی خاک، نگه داشت رطوبت خاک، کاهش هزینه ها، کاهش مصرف سوخت های فسیلی و بهبود توان تولید زمین های کشاورزی اشاره کرد. قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه خشک دنیا با کمبود بارندگی، توزیع نامتناسب بارندگی و مقدار زیاد تبخیر، ایران را در زمینه کشاورزی دچار آسیب های فراوانی کرده است. اگرچه تاکنون تلاش های زیادی برای استفاده از سیستم کشاورزی حفاظتی و جایگزین کردن آن با کشاورزی سنتی شده است اما به نظر می رسد که فاکتورهای دیگری برای رسیدن به آن باید در نظر گرفته شود: آموزش جمعی. امکانات آبیاری بزرگ ترین نگرانی کشاورزان در ایران است. این یک موضوع کلیدی است و موفقیت و خطای کشاورزی حفاظتی در ایران بستگی به آن دارد. این موضوع وقتی تشدید می شود که ایران با خشکسالی و کمبود آب مواجه شود. با وجود فوایدی که چنین سیستمی می تواند داشته باشد، محدودیت های خاص خود را هم دارد. مثلااتخاذ چنین سیستمی در همه زمین های کشاورزی و برای همه محصولات لزوما ممکن است موثر نباشد و کارآیی لازم را نداشته باشد. برخی می گویند این روش برای محصولات کشاورزی مفید است و نه برای گیاهان باغی.
فواید محیط زیستی کشاورزی حفاظتی
کاهش
فرسایش خاک تا حدود 60 تا 90درصد که بستگی به روش شخم حفاظتی دارد. همچنین
بقایای محصولات سرپناهی برای ذرات خاک درست می کند که آن را از باران و
باد تا زمانی که گیاه جدید تولید سایبان بر روی خاک کند حفاظت می کند.
بهبود کیفیت آب و خاک با اضافه کردن مواد آلی ناشی از تجزیه بقایای محصولات
یکی دیگر از فواید زیست محیطی چنین روشی است. تجزیه بقایای محصول باقی
مانده بر روی خاک سبب اصلاح ساختمان خاک و خلل و فرج خاک می شود که به آب
این امکان را می دهد تا آسان تر در خاک نفوذ کند در نتیجه از ایجاد روان آب
سطحی بر روی خاک کاسته می شود. همچنین منابع آب هم ذخیره می شود. به این
صورت که تبخیر از سطح خاک به دلیل ایجادلایه مالچ و بقایای گیاهی کاهش می
یابد و آب حفظ می شود. کاهش مصرف انرژی به دلیل استفاده کمتر از تراکتور و
ماشین آلات دیگر و همچنین کاهش آلودگی هوا و کاهش انتشار گازهای گلخانه یی
یکی دیگر از مزایای زیست محیطی کشاورزی پایدار است. توسعه کشاورزی در ایران
با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی ایران نیازمند به توجه و تمرکز خاص
بر روی یک سری از عوامل است. توسعه حمل و نقل، اتخاذ سیاست های مدیریتی
صحیحی در این زمینه از سوی دولت، و اگذاری بخشی از کار به بخش خصوصی، حمایت
از تولیدکنندگان یا کشاورزان با اختصاص یارانه های مختلف در بخش نهاده های
کشاورزی، حمایت از کشاورز در تمامی سطوح از تولید تا فروش، عواملی هستند
که هر کدام شان در مسیر توسعه کشاورزی مهم و با اهمیت هستند. در مجموع
توسعه پایدار مناطق روستایی در ایران به شدت به ایجاد رضایت در کشاورزان و
تمرکز بر روی مشکلات شان بستگی دارد. به طور خلاصه پیشنهاد می شود که آموزش
به کشاورزان در راه های متنوع می تواند کشاورزی پایدار را تسهیل کند به
ویژه اینکه کشاورزی حفاظتی در رسیدن به این هدف کار را خیلی سهل تر می کند.
این متن ترجمه بخشی از مقاله ارائه شده توسط دکتر محمد امامی به کنفرانس
بین المللی مهندسی کشاورزی است که با موضوع توسعه روستایی در تاریخ 2012 در
والنسیا اسپانیا برگزار شده بود.